OLIY TA'LIM MUASSASALARIDA SUN'IY INTELLEKT INTEGRATSIYASINING QIYINCHILIKLARI VA MUVAFFAQIYAT OMILLARI

Abstract

Zamonaviy O'zbekiston oliy ta'lim muassasalari sun'iy intellekt texnologiyalarini joriy etish jarayonida strategik o'zgarishlar chegarasida turibdi chunki 2026 yilda mamlakatda 35 ta davlat universiteti va 150 dan ortiq xususiy OTMlarda 2.8 million talaba o'qiyotgan bo'lib, an'anaviy boshqaruv jarayonlari tufayli imtihon natijalari e'lon qilish o'rtacha 17 kun davom etadi (global standart: 5-7 kun), talaba murojaatlari 68% hollarda 72 soatdan ortiq kutish talab qiladi, hujjat aylanishi 21 kunni tashkil etadi (optimal: 3 kun), xato foizi 14.3% ni tashkil qilib yillik 45 milliard so'm qayta ishlash xarajatlariga sabab bo'ladi deb MDIST Markaziy Ro'yxat va Imtihon Bo'limi 2024-2026 yillarda o'tkazgan AI pilot loyihasi empirik dalillarini keltiradi.

MDIST loyihasi ChatGPT-4o, YandexGPT 3.0, 1C:AI va custom Power Platform AI vositalarini joriy etish orqali imtihon baholash jarayonlarini 17 kundan 4.8 kungacha (72% tezlashish), talaba murojaatlari javob vaqtini 68 soatdan 3.7 daqiqagacha (99.5% qisqarish), plagiat aniqlash aniqligini 79% dan 96.8% gacha oshirgan, xodimlarning takroriy vazifalarga sarfi 78% kamaygan, natijada 2.8 milliard so'm yillik tejamkorlikka erishgan va talaba qoniqish darajasini NPS bo'yicha 36 dan 84 ga (+48 punkt) ko'targan real natijalarni namoyish etadi. Ushbu ilmiy ish PRISMA 2020 standartlariga muvofiq tizimli adabiyotlar sharhi (2,847 maqoladan 32 ta yuqori dalilli manbaga sariqlangan), MDIST Markaziy Ro'yxat longitudinal case study (n=2,500 talaba, 85 xodim, 24 oy), TUIT, Inha, Amity va Webster Toshkent tajribalari bilan qiyosiy benchmarking asosida AI joriy etishdagi asosiy to'siqlarni akademik etika tahdidlari (69% prevalens, d=1.47), ma'lumotlar maxfiyligi qo'rquvi (O'zGDPR, 64% qarshilik), professor-o'qituvchilar malakasi etishmovchiligi (57% tayyorgarlik indeksi), byudjet cheklovlari (o'rtacha 25 mln so'm/yil) va postsovet boshqaruv madaniyati sifatida tahlil qiladi.

Meta-tahlil beshta fundamental muvaffaqiyat omillarini aniqlaydi: AI etik rahbarlik (r=0.79, p<0.001), ko'p darajali malaka ekotizimi (β=0.68), gibrid inson-AI jarayonlari (OR=3.8), real-time monitoring dashboardlari (d=0.87), talaba markazli deployment (NPS +45 punkt). Ish MDIST AI Universitet Baloghlik Tizimi (MAUBT) ni ishlab chiqib, O'zMXT standartlari, Prezident qaulotlari (PF-60), Vazirlar Mahkamasi qarorlari (848-son) va O'zGDPR talablariga moslashtirilgan besh bosqichli modelni taklif etadi, nazariy jihatdan AI falsafasi va postsovet institutsional nazariyasini birlashtirgan O'zbekiston AI Transformatsiya Modeli (O'zAITM) ni yaratadi, amaliy jihatdan esa Markaziy Ro'yxat AI Optimization Toolkit (12 oyda 850 mln so'm ROI) va O'zbekiston OTM segmentatsiyasiga mos strategiyalarni taqdim etadi.