NUTQNI ANGLASH JARAYONINING KOGNITIV VA PSIXOLOGIK ASOSLARI: PSIXOLINGVISTIK YONDASHUV

Authors

  • F.X. Muratxodjayeva Oriental universiteti dotsenti

Abstract

Mazkur maqolada matnni tushunish jarayonida kognitiv strategiyalar hamda psixologik jarayonlarning o‘zaro bog‘liqligi psixolingvistik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Matnni idrok etish va anglash jarayoni faqat lingvistik birliklarni dekodlash bilan cheklanmasdan, balki xotira, e’tibor, tafakkur, tasavvur va semantik integratsiya kabi murakkab psixologik mexanizmlar faoliyatini ham qamrab oladi. Tadqiqotda matnni tushunish jarayonida ishlatiladigan asosiy kognitiv strategiyalar — oldindan bashorat qilish, ma’no qurish, kontekstual tahlil, inferensiya hosil qilish va metakognitiv nazorat mexanizmlarining o‘rni ochib beriladi. Psixolingvistik yondashuv asosida matnni qayta ishlash jarayonining bosqichlari, ya’ni perceptiv qabul qilish, semantik dekodlash va kontseptual integratsiya jarayonlari izchil yoritiladi. Maqolada individual farqlar, kognitiv yuklama va emotsional holatning matnni tushunish samaradorligiga ta’siri ilmiy asosda tahlil qilinadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, samarali matn tushunish jarayoni kognitiv strategiyalarni ongli ravishda qo‘llash hamda psixologik jarayonlarni muvofiqlashtirish orqali ta’minlanadi. Tadqiqot xulosalari ta’lim jarayonida o‘qish kompetensiyasini rivojlantirish hamda matn bilan ishlash metodikasini takomillashtirish uchun nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.

References

1. Kintsch, W. (1998). Comprehension: A Paradigm for Cognition. Cambridge: Cambridge University Press. walter.kintsch@colorado.edu

2. Beck, I. L. (2017). Robust Comprehension Instruction with Questioning the Author. New York: Guilford Press.

3. Clark, H. H. (1996). Using Language. Cambridge: Cambridge University Press. web.stanford.edu

4. Baddeley, A. D. (2003). “Working Memory and Language: An Overview”. Journal of Communication Disorders, 36(3), 189–208. alan.baddeley@bristol.ac.uk

5. Sweller, J. (2019). Cognitive Load Theory and Educational Research. New York: Routledge.

6. Baddeley, A. D. & Hitch, G. (1974). “Working Memory”. Psychology Journal (klassik maqola). alan.baddeley@bristol.ac.uk

7. Grabe, W., & Stoller, F. L. (2020). Teaching and Researching Reading. London: Routledge.

8. Xotamovna, M. F. (2025). KOGNITIV-SEMANTIK TAHLILNING NAZARIY ASOSLARI. SO ‘NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI, 8(1), 188-190.

9. MURATKHODJAEVA, F. (2025). INSON RUHIYATINI IFODALOVCHI MELIORATIV EMOTSIYALARNING SEMANTIK KO ‘LAMI. «ACTA NUUz», 1(1.2. 1), 280-281.

10. Gulamjanova, K. (2025). METHODOLOGICAL TERMINOLOGY AS AN ASPECT OF PREPARATION FOR SCIENTIFIC AND PEDAGOGICAL WORK. MASTERS, 3(5), 230-233.

11. Komila, G. (2025). Developing speaking skills: An integrated approach based on cognitive and linguistic competencies. American Journal of Education and Learning, 3(3), 1027-1031.

12. Muratkhodjaeva, F. H. (2025). PHENOMENOLOGY OF THE HUMAN PSYCHE AND LINGUISTIC MEANS OF ITS EXPRESSION. IMRAS, 8(4), 151-156.

13. Muratkhodjaeva, F. H. (2025). THE RELATIONSHIP OF COGNITIVE LINGUISTICS WITH OTHER DISCIPLINES: COGNITIVE PSYCHOLOGY. AMERICAN JOURNAL OF EDUCATION AND LEARNING, 3(4), 912-917.

14. Xotamovna, M. F. (2025). MADANIYATLARARO KOMMUNIKATIV KOMPETENSIYADA TARJIMANING MUHIM AHAMIYATI. SO ‘NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI, 8(1), 183-187.

Downloads

Published

2026-03-03

How to Cite

F.X. Muratxodjayeva. (2026). NUTQNI ANGLASH JARAYONINING KOGNITIV VA PSIXOLOGIK ASOSLARI: PSIXOLINGVISTIK YONDASHUV. Modern World Education: New Age Problems – New Solutions, 3(3), 80–85. Retrieved from https://incop.org/index.php/mo/article/view/3674